Grenzen aan euthanasie (05-03-2018)

‘“Ik stel het belang van de patiënt voorop en eerbiedig zijn opvattingen.” Eén van de zinnen uit de Nederlandse Artseneed die u zojuist heeft afgelegd. Misschien wel de belangrijkste zin. En één die we niet zo snel ter discussie stellen. Toch stonden er deze week in Medisch Contact twee schrijnende verhalen van artsen over het uitvoeren van een euthanasie, die het belang van de patiënt in een wat ander licht plaatsen. En wat mij betreft in ieder geval laten zien dat er in de arts-patiënt relatie niet alleen sprake is van het belang van de patiënt, maar ook die van de dokter.

Het eerste was een verhaal van een arts die werkzaam was in een hospice. Er werd een vrouw aangemeld met uitbehandelde longkanker. Er is een euthanasiewens. Met de huisarts heeft zij hierover afspraken gemaakt. Als de specialist ouderengeneeskunde de huisarts belt, geeft hij aan dat er in algemene zin over euthanasie is gesproken, maar dat er geen wilsverklaring is opgesteld of verdere afspraken zijn gemaakt. De huisarts is bereid mee te denken in de afstemming rondom euthanasie, maar vindt het lastig het euthanasie verzoek verder op te nemen nu het hoofdbehandelaarschap wordt ingevuld door de arts van het hospice.

Op de dag van opname maakt de patiënte duidelijk dat ze euthanasie wil en liever vandaag dan morgen. Er volgt een race om de euthanasie zo snel mogelijk te laten plaatsvinden. De arts probeert de patiënte iedere dag te spreken om een dossier op te bouwen en voor zichzelf helder te krijgen of aan de voorwaarden voldaan kan worden en ze bereid is om de euthanasie uit te voeren. Ze is ook bijna meer bezig met alles te regelen dan dat ze de tijd heeft voor een goed gesprek. Het appèl van de patiënte blijft: hoe eerder, hoe beter. Haar nood is zo invoelbaar dat de arts uiteindelijk de euthanasie uitvoert, op de dertiende dag van opname in het hospice.  

Een tweede verhaal is van Roel Amons, huisarts te Den Haag. Sinds 1992 heeft hij ongeveer twintig keer euthanasie verricht, waarvan verreweg de meeste het laatste decennium. Bij een recente euthanasie ging het mis. Niet in technische zin, maar in de interactie. Een vrouw van even boven de 80 voldeed aan alle wettelijke voorwaarden. Tijdens de bezoeken kwam meermalen de voorkeur van de huisarts ter sprake voor hulp bij zelfdoding met een drankje, boven euthanasie in engere zin waarbij een dodelijke injectie wordt toegediend. Daarbij legde hij haar uit dat voor alle zekerheid een infuusnaald zou worden aangebracht voor het geval zij zou gaan braken.

Op het moment van de euthanasie, verklaarde zij echter niet te kunnen drinken. Ze had keelpijn, kon niet goed meer rechtop zitten en haar rechterhand niet goed gebruiken. En er was toch al een infuus aangebracht. Stilte. Er waren vijf mensen aanwezig, die allen gespannen toekeken hoe deze interactie verliep. Haar verklaring overviel de huisarts die erop wees dat ze iets anders hadden afgesproken. “Afspraak? Afspraak? Wat kan mij die afspraak schelen. Sodemieter op!”. En patiënte draaide zich met een ruk weg en ging naar de muur liggen staren. De huisarts wist niet hoe nu verder. Een van de aanwezigen probeerde haar te manen dat dit zo niet kon. De huisarts werd duidelijk dat het plan moest veranderen en creëerde wat tijd voor zichzelf door de injectie op de praktijk klaar te maken. Eenmaal terug bij de patiënt, bood de vrouw die tevoren tussenbeide was gekomen, plaatsvervangende excuses aan. Voor de huisarts had de erop volgende euthanasie echter een geforceerd beloop. Het was alsof hij zijn bewustzijn deels uitschakelde en alleen maar uitvoerde en registreerde. Totale vervreemding.

Twee verhalen over euthanasie, over verschuivende grenzen en over wat die voor de arts die de euthanasie uitvoert betekenen.

De specialist ouderengeneeskunde geeft in haar column aan dat het niet de eerste keer is dat ze zich onder druk gezet voelt om zo snel mogelijk tot uitvoering te komen. De verwachtingen van patiënte waren hooggespannen: er zal snel een euthanasie volgen. De voorbereidingen eerder waren nauwelijks getroffen: er was niet of nauwelijks dossieropbouw bij de huisarts geweest, ondanks een langer bestaand ernstig ziektebeloop, er is niets op papier gezet door de patiënte.

Dit voorbeeld onderstreept dat de samenwerking bij zo’n gevoelig onderwerp als euthanasie beter moet verlopen. Huisartsen, die patiënten langdurig begeleiden kunnen hier een belangrijke rol in spelen. Het onderwerp van het levenseinde in een vroeg stadium bespreekbaar maken, weten hoe een patiënt en zijn naasten hier tegenover staan. Mensen goed informeren over alle mogelijkheden die er zijn om ze hierin te ondersteunen. En als patiënten toch aangeven euthanasie te willen, dit in een schriftelijke wilsverklaring vast te leggen en ze goed in te lichten over de zorgvuldigheidseisen van deze procedure.

Als huisarts zelf weten en duidelijk maken hoe je tegenover euthanasie staat. De tijd nemen om je hierin te verdiepen, hierop te reflecteren, er met collega’s over te hebben. Duidelijk maken wat patiënten wel en niet van je kunnen verwachten in deze omstandigheden. Mensen doorverwijzen naar collega’s als je om principiële of andere redenen niet aan een euthanasie verzoek kan voldoen. Het opzetten van regionale netwerken waarin artsen op dit gebied met elkaar kunnen samenwerken, elkaar kunnen ondersteunen en zo nodig vervangen, zou een instelling als de Levenseindekliniek op termijn wellicht overbodig kunnen maken.

En ook artsen en medisch specialisten in het ziekenhuis hebben op dit gebied een taak te vervullen. Het ontslaan van terminale patiënten naar huis of naar een hospice ontslaat hen niet van de plicht met patiënten over het levenseinde te praten. En als er een euthanasiewens is, hierover met de huisarts of een specialist ouderengeneeskunde te overleggen. Om de overdracht, ook op dit terrein, naadloos te laten verlopen. Het scheppen van realistische verwachtingen over de voorwaarden waaraan moet worden voldaan en de tijd die het kost om deze procedure zorgvuldig te laten verlopen, hoort tot de taak van de behandelend specialist. Euthanasie mag geen hete aardappel worden die collega’s naar elkaar doorschuiven.

Roel Amons, de huisarts uit het tweede verhaal, vroeg zich ook af wat de besproken ervaring hem geleerd had? Voorstanders van euthanasie zullen zeggen dat dit een ongelukkige samenloop van omstandigheden was, een door de dokter verkeerd aangepakte situatie. Hij had de patiënt erop moeten wijzen dat hij na zo een respectloze uitspraak de euthanasie niet kon doen. Of beter: hij had eerder moeten signaleren dat de patiënt het drankje niet wilde. Maar voor Roel Amons was deze ervaring geen uitwas, maar juist exemplarisch voor wat euthanasie in de grond is. De patiënt was iemand om wie je niet heen kon. Haar weerbarstige gedrag focuste hem op de naakte vernietiging van haar persoon. Met deze handeling overschreed hij de grens van wat hij nog als menselijk beschouwde.

Dus patiënten hebben op het gebied van de euthanasie ook hun verantwoordelijkheid. Om na te denken over het levenseinde voordat het zover is. Er met hun naasten en geliefden over te praten. En er met hun huisarts over te hebben. Verschillende scenario’s de revue te laten passeren: wat is er beschikbaar om hen in deze fase van het leven te ondersteunen. Wat kunnen ze verdragen en wat niet meer? Is het behulpzaam om hun wensen in een vroeg stadium schriftelijk vast te leggen? En wat kunnen ze wel van hun arts vragen en wat niet? Een euthanasie vindt plaats in de relatie tussen twee mensen, de arts en de patiënt. Niet alleen de arts is verantwoordelijk voor die relatie, ook de patiënt of zijn naasten. Ook een arts heeft zijn emoties en zijn grenzen. En een euthanasie kan bij de uitvoerende dokter diepe groeven achterlaten.

Euthanasie, een ernstig onderwerp. Een onderwerp waar we tegenwoordig als dokter en als toekomstig dokter geen van allen meer omheen kunnen. En waarvan het uitermate belangrijk is dat we daar over in gesprek blijven. In de familiekring, met naaste collega’s, in de beroepsgroep en als maatschappij. Laten we aan dit gesprek als artsen een belangrijke bijdrage blijven leveren.

Anne Speckens
Artsexamen 05-03-2018

Bron:

Recent Posts