Promotie Else Bisseling

Op donderdag 21 november om 16.30 uur precies verdedigt Else Bisseling haar proefschrift getiteld Mindfulness-Based Cognitive Therapy for destressed cancer patients: clinical relevance and therapeutic alliance.

Voorafgaand staat het mini symposium on Therapeutic Alliance op het programma.

Alle geïnteresseerden mogen hierbij aanwezig zijn. Deze plechtigheid vindt plaats in de aula van de Radboud Universiteit (Comeniuslaan 2 in Nijmegen).

Mindfulness-based Cognitive Therapy for distressed cancer patients: clinical relevance and therapeutic alliance

Dit richtte zich op het onderzoeken van de effectiviteit van online mindfulness-based cognitieve therapie in groepsverband (MBCT) en online MBCT (eMBCT) bij het verminderen van psychische problemen (distress) bij kankerpatiënten. We bestudeerden eveneens de relatie tussen behandeluitkomst en therapeutcompetentie (dat is de vaardigheid van een therapeut), de therapeutische alliantie (dat is de werkrelatie tussen patiënt en therapeut), de groepscohesie, en de timing van de interventie.

Inleiding

Vanaf 2025 zullen wereldwijd ieder jaar 20.000.000 mensen worden gediagnosticeerd met kanker. 1 Het ziekteproces en de invasieve behandelingen kunnen grote invloed hebben op het psychisch welzijn van patiënten. De mentale last die patiënten kunnen ervaren, zoals algemene stress, angst of somberheid, wordt vaak omschreven als psychische distress. Distress gaat veelal gepaard met een verminderde kwaliteit van leven, verminderde therapietrouw en langere ziekenhuis opnames. Deze psychologische gevolgen van kanker kunnen maanden of zelfs jaren aanhouden. Vroegtijdige (h)erkenning en verwijzing van patiënten die psychische problemen ontwikkelen als gevolg van de confrontatie met kanker kan de kwaliteit van het leven van deze patiënten verbeteren, en bijdragen aan tevredenheid over (medische) zorg en communicatie met zorgverleners. Bij 30-40% van de kankerpatiënten, zijn de psychische klachten zo ernstig dat deze eveneens voldoen aan de criteria van een angst- of depressieve stoornis. Er zijn psychologische interventies beschikbaar die effectief zijn in het verminderen van de symptomen van psychische distress en angst- of depressieve stoornissen bij kankerpatiënten.

Onderzoeken in het proefschrift

In ons hoofdonderzoek onderzochten wij of (e)MBCT een effectieve psychologische behandelingsoptie is voor deze kankerpatiënten. Mindfulness wordt gedefinieerd als het bewust aandacht schenken aan actuele ervaringen op een accepterende en niet-veroordelende manier.28 Traditioneel bestaat MBCT uit 8-wekelijkse 2,5 uur durende groepssessies, een 6-uur durende stille dag tussen sessies 6 en 7, en dagelijks 45 minuten beoefening thuis. Elke sessie bestaat uit mindfulness-oefeningen, didactische onderricht en het delen van ervaringen. MBCT werd oorspronkelijk ontwikkeld om terugval te voorkomen bij patiënten met terugkerende ernstige depressieve stoornissen. Steeds vaker wordt MBCT ook toegepast bij andere doelgroepen, zoals kankerpatiënten. Echter, in traditionele vorm vereist MBCT fysieke aanwezigheid gedurende een aantal weken, wat voor een deel van de patiënten een belemmering kan zijn. Daarom onderzochten we tevens een online variant die mogelijk gemakkelijker toegankelijk zou kunnen zijn.

In ons multicenter Randomized Controlled Trial (RCT), de BeMind-studie, onderzochten we 245 kankerpatiënten met psychologische distress (≥ 11 op de Hospital Anxiety and Depression Scale (HADS)). Zij werden willekeurig toegewezen aan MBCT (n=77), eMBCT (n=90) of gebruikelijke zorg (“Treatment As Usual”, afgekort als TAU) (n=78). Patiënten vulden een evaluatie in voor de baseline (T0) en na interventie (T1). Resultaten toonden aan dat patiënten na zowel MBCT als eMBCT een klinisch relevante vermindering van psychologische distress meldden dan patiënten na de TAU. Beide interventies verminderden de angst voor terugkeer van de kanker en rumineren aanzienlijk, en verbeterden de kwaliteit van leven wat betreft geestelijke gezondheid, mindfulnessvaardigheden en positieve geestelijke gezondheid, in vergelijking met TAU. Bovendien bleken psychiatrische diagnoses na behandeling lager bij zowel MBCT als eMBCT dan bij TAU, maar deze veranderingen waren niet statistisch significant. Kwaliteit van leven wat betreft lichamelijke gezondheid verbeterde niet.

We onderzochten vervolgens of therapeutcompetentie, de therapeutische alliantie en groepscohesie een rol zouden kunnen spelen bij de behandelingsresultaten in de groeps MBCT. Onderzoeksvragen waren of de therapeutcompetentie, de therapeutische alliantie en de groepscohesie het resultaat van de groepsbehandeling zouden voorspellen, en of de therapeutcompetentie een voorwaarde was voor het ontwikkelen van zowel therapeutische alliantie als groepscohesie. De bevindingen toonden aan dat de therapeutische alliantie significant bijdroeg aan vermindering van distress bij MBCT, maar de groepscohesie niet. De competentie van de therapeut voorspelde de mate van distress na de behandeling niet en leek ook geen voorwaarde te zijn voor een sterke therapeutische alliantie en hogere mate van groepscohesie.

Onderzoeksvragen waren ook hoe de therapeutisch alliantie zich opbouwt in zowel eMBCT als MBCT en of de vroege alliantie een voorspeller is van de vermindering van distress en de toename van geestelijk welzijn na de behandeling in beide condities. Bevindingen toonden aan dat de therapeutische alliantie toenam in de loop van beide behandelvormen en dat de mate van de therapeutische alliantie een voorspeller was voor vermindering van distress en stijging van ervaren welzijn na de behandelingen. De relatie met vermindering van distress verschilde tussen behandelingen: een zwakkere vroege therapeutische alliantie voorspelde grotere mate van distress na behandeling bij MBCT maar niet bij eMBCT.

Tot slot bleek uit ons kwalitatieve onderzoek dat het volgen van een op mindfulness gebaseerde interventie zowel tijdens als na de medische kankerbehandelingen voor- en nadelen kent. Tijdens de medische behandelingen, zo gaven deelnemers aan, helpt het patiënten om met deze behandelingen om te gaan, echter lichamelijk klachten kunnen deelname ook belemmeren. Na de actieve behandeling tegen kanker vonden patiënten het makkelijker deelnemen omdat men meer energie had en het deelnemen zelf genereerde ook weer toename van energie. Echter sommige patiënten gaven aan dat ze te laat hadden deelgenomen om er volledig van te profiteren. Deelnemers benadrukten voornamelijk het belang om vroeg in het behandeltraject te worden geïnformeerd over de mogelijkheid om deel te kunnen nemen aan een op mindfulness gebaseerde interventie.

Samenvattend

(e)MBCT is een effectieve behandeling voor kankerpatiënten die psychische distress ervaren. Een goede werkrelatie tussen therapeut en patiënt draagt bij aan een positief behandelresultaat, zowel in de groep als bij de online therapie. Het is belangrijk patiënten tijdig te informeren over de mogelijkheden voor psychologische ondersteuning zoals op mindfulness gebaseerde interventies.